در دنیای امروز مدیریت منابع انسانی، دیگر نمی‌توان صرفاً به رزومه‌ها و سوابق تحصیلی بسنده کرد. آنچه سازمانها را در مسیر تعالی قرار می‌دهد، شناسایی و پرورش افرادی است که فراتر از حد متوسط ظاهر می‌شوند. در همین راستا، مفهوم «کانون ارزیابی» به عنوان یک سیستم جامع و علمی برای سنجش و توسعه این سرمایه‌های ارزشمند مطرح می‌شود. کانون ارزیابی بر هفت رکن اساسی استوار است که در هم‌تنیدگی آن‌ها، تصویری دقیق از توانمندی‌های افراد ترسیم می‌کند: مدل شایستگی‌ها، ابزارها، ارزیابان، داوطلبان، محتوای آزمون‌ها (Case)، مدیریت کانون و در نهایت گزارش بازخورد (Feed back report). این ارکان به مثابه اجزای یک پیکره واحد عمل می‌کنند تا از دلِ داده‌های خام، تصمیم‌هایی هوشمندانه برای انتصاب، جانشین‌پروری و توسعه استخراج شود.
برای درک عمیق‌تر این سیستم، باید به سراغ ریشه‌های مفهومی «شایستگی» رفت. واژه Competency نخستین بار در سال ۱۹۷۳ توسط مک‌کلی لند وارد ادبیات مدیریت شد و از آن زمان به عنوان علت اصلی تمایز میان عملکردهای کاملاً مطلوب و عملکردهای معمولی شناخته می‌شود. شایستگی، مجموعه‌ای از دانش، مهارت‌ها، خصوصیات شخصیتی، علایق و توانمندی‌های مرتبط با شغل است که فرد را قادر می‌سازد در سطحی بالاتر از حد متوسط به ایفای مسئولیت بپردازد. این تعریف، الگویی ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده فرد با عملکرد برتر در شغل محوله است. اما نکته حیاتی اینجاست که شایستگی بدون «استعداد» معنا پیدا نمی‌کند. استعداد، در لغت به معنای شیء عتیقه و در ذات خود به معنای ویژگی‌های بالقوه، نگرش و جوهره وجودی انسان است. فلورانس اسکاول شین آن را «طرح الهی زندگی فرد» می‌داند و جان مکسول آن را «بذر کامیابی» توصیف می‌کند. این تعابیر نشان می‌دهد که استعداد امری اکتسابی نیست، بلکه کشف‌شدنی است.
انسان از نظر خلق، بالفعل آفریده شده است و از خلق، بالقوه به دنیا می‌آید. این جمله از کتاب «اخلاق به روایت استاد مطهری» به قلم دکتر محمد کوکب، به زیبایی این پارادوکس را بازگو می‌کند که ما با ظرفیت‌های عظیم متولد می‌شویم، اما این ظرفیت‌ها نیازمند تربیت و پرورش هستند تا به فعلیت برسند. سعدی در این باره می‌گوید: «بوریا باف اگر چه بافنده است / نبرندش به کارگاه حریر» و در جای دیگر: «باران که در لطافت طبعش خلاف نیست / در باغ لاله روید و در بیابان خس». این ابیات به روشنی نشان می‌دهند که استعداد بدون تربیت و محیط مناسب، هدر می‌رود و تربیت بدون استعداد، ضایع است. مولانا نیز با تمثیل «هر دو نی خوردند از یک آبخور / آن یکی خالی و آن پر از شکر» بر تفاوت‌های ذاتی و درونی انسان‌ها تاکید می‌کند.
نکته کلیدی اینجاست که انسان‌ها در حریم قابلیت و شایستگی‌های خود انگیزه پیدا می‌کنند. استعداد، مولفه لازم و نه کافی برای شایستگی فرد است. ترکیب دانش و مهارت در راستای استعدادهای فرد منجر به قابلیت و توانمندی در او خواهد شد. استعدادها و هوشمندی فرد در طول عمر دوام دارند، اما شکوفایی آن‌ها زمان‌بندی متفاوتی دارد. همان‌طور که در کتاب «توانمندی‌های نهان» آدام گرانت آمده است، در ازای موتزارت‌هایی که خیلی زود شروع به درخشیدن می‌کنند، چندین باخ وجود دارند که به آرامی پیشرفت می‌کنند و دیر شکوفا می‌شوند. این تنوع در مسیر رشد، ضرورت وجود سیستم‌های ارزیابی پویا و چندوجهی مانند کانون ارزیابی را دوچندان می‌کند.
کشف استعدادها، فراتر از یک تحلیل ساده است؛ چراکه امام صادق (ع) می‌فرمایند: «الناس معادن کمعادن الذهب و الفضلة»؛ مردم چون معادن طلا و نقره هستند. این حدیث شریف، نگاه ما را به انسان‌ها به عنوان گنجینه‌هایی تغییر می‌دهد که نیازمند کاوش و استخراج هستند. تاریخ پر است از نمونه‌هایی که این کشف به موقع را نشان می‌دهد. لیونل مسی در سال ۱۹۹۳ و در دوران کودکی، در کلاس کاراته شرکت می‌کرد و کسی نمی‌دانست که او به یکی از بزرگترین فوتبالیست‌های تاریخ تبدیل خواهد شد. ایلان ماسک در ۱۲ سالگی یک بازی کامپیوتری به نام بلستر نوشت و آن را به قیمت ۵۰۰ دلار فروخت و مارک زاکربرگ نیز در همان سن ۱۲ سالگی یک پلتفرم چت ساخت. وارن بافت در ۱۱ سالگی نخستین سهام خود را خرید، مایکل دل در ۱۲ سالگی یک حراج تمبر راه‌اندازی کرد و ۱۰۰۰ دلار کسب کرد و بیل گیتس در ۱۳ سالگی اولین نرم‌افزار خود را نوشت. این مثال‌ها همگی نشان‌دهنده «روحیه کارآفرینی» و استعدادی هستند که در بستر مناسب شکوفا شدند.
اما شایستگی تنها به موفقیت‌های مادی و زودهنگام محدود نمی‌شود. ویکتور فرانکل، روانشناس و نویسنده کتاب «انسان در جستجوی معنای غایی»، تعریف می‌کند که وقتی دانش‌آموز ۱۳ ساله بود، معلم علوم طبیعی‌شان گفت حیات چیزی نیست جز یک فرآیند احتراق و اکسیداسیون. او سریع بلند شد و پرسید: «آقا اگر این طور است، پس زندگی چه معنایی دارد؟» این پرسش، نقطه عطفی در زندگی او شد و نشان می‌دهد که شایستگی‌های عمیق انسانی، ریشه در جستجوی معنا دارند، نه صرفاً در مهارت‌های فنی.
در نهایت، آنچه که «شایستگی» را به چیزی تکرارشدنی و قابل اندازه‌گیری تبدیل می‌کند، همانا ظرفیت‌های بی‌پایان انسانی است که در قالب‌های گوناگون بروز می‌کند: از ۲۴۰ مقاله علمی انیشتین و ۳۳۰ مقاله در حوزه‌های پزشکی و روانشناسی زیگموند فروید، تا بیست هزار اثر هنری پیکاسو، ۱۰۹۳ اختراع ادیسون، رانندگی فوق‌العاده شوماخر، سمفونی‌های بتهوون، خلاقیت‌های لئوناردو داوینچی و طبابت‌های فوق‌العاده ابن‌سینا. همه این‌ها نشان می‌دهد که کانون ارزیابی، ابزاری برای شناسایی همین ظرفیت‌های منحصربه‌فرد است. کانون ارزیابی با تکیه بر مدل شایستگی، ابزارهای سنجش، ارزیابان خبره و محتوای آزمون‌های شبیه‌سازی‌شده، تلاش می‌کند تا استعدادهای بالقوه را به شایستگی‌های بالفعل تبدیل کند و مسیر رشد فرد و سازمان را هموار سازد.
No Comments