شبکههای نامرئی و پیامدهای واقعی: تحلیل اثرات سازمانهای غیررسمی
در بسیاری از سازمانها، در کنار ساختار رسمی که در چارت سازمانی، نظامنامهها و آییننامهها دیده میشود، یک یا چند «سازمان غیررسمی» شکل میگیرد؛ شبکهای پنهان از روابط، قدرت و نفوذ که اغلب خارج از چارچوبهای قانونی و رسمی عمل میکند. این سازمانهای غیررسمی اگرچه میتوانند گاهی در پر کردن خلأهای ارتباطی مؤثر باشند، اما در بیشتر موارد به تدریج به ساختارهای مخرب تبدیل شده و آثار جدی بر سلامت سازمان، بهرهوری کارکنان و اعتبار مدیریت میگذارند. در ادامه چهار نوع اصلی از این سازمانهای غیررسمی و تبعات آنها را بررسی میکنیم.
۱. باندهای نفوذ (شبکههای قدرت)
این گروهها معمولاً حول محور یک یا چند فرد دارای نفوذ شکل میگیرند؛ افرادی که یا از جایگاه رسمی یا روابط بیرونی خود بهره میبرند تا تصمیمات را به نفع خود هدایت کنند. این باندها بهتدریج به جای معیارهای شایستگی، معیارهای وفاداری و تعهد شخصی را جایگزین میکنند. یکی از پیامدهای خطرناک باندهای نفوذ، تشدید فساد در فرآیندهای استخدام، ارتقا، تخصیص منابع و بیعدالتی سازمانی است. نتیجه چنین وضعی، دلزدگی کارکنان سالم، فرسایش سرمایه انسانی و کاهش اعتماد به تصمیمات مدیریت است.
۲. گروههای ذینفع (شبکههای منفعتطلب)
این نوع گروهها بر اساس منافع مشترک شکل میگیرند: راهاندازی پروژههایی با اهداف شخصی، سوءاستفاده از بودجههای سازمان یا تأثیرگذاری بر مسیر راهبردی سازمان به نفع خود. گاهی این گروهها در ظاهر قانونی دیده میشوند، اما در باطن یک سیستم پنهان تخصیص رانت ایجاد میکنند. تبعات منفی این گروهها شامل هزینههای پنهان و آشکار، انحراف از اهداف کلان سازمان و شکلگیری فرهنگ فرصتطلبی و بوروکراسی آلوده است.
۳. شبکههای غیررسمی کاری
این شبکهها ظاهراً در جهت تسهیل کار شکل میگیرند. افرادی که به جای پیروی از دستورالعملهای شفاف، از طریق «روابط» و «میانبُرها» کار را پیش میبرند. مشکل اصلی اینجاست که آرامآرام این رفتار تبدیل به هنجار میشود. در سازمانی که شبکههای غیررسمی جایگزین فرآیندهای رسمی شوند، ساختار رسمی فلج میشود، مسئولیتپذیری کاهش مییابد و سازمان به سمت عدم شفافیت و بیثباتی میرود.
۴. حلقههای تسویه حساب و سیاسیکاری
در این نوع شبکهها، هدف اصلی کسب قدرت یا کنار زدن مخالفان است. این حلقهها در پس پرده در حال جمعآوری اطلاعات، تخریب، بیاعتبارسازی یا حتی ایجاد حاشیه برای برخی افراد هستند. این وضعیت باعث ترویج فرهنگ بیاعتمادی، کاهش نوآوری و تضعیف فضای همکاری میشود. در چنین سازمانهایی، افراد به جای تمرکز بر اهداف، به فکر محافظت از خود در برابر «حملههای سیاسی» هستند.
نهایتاً وجود چنین ساختارهای غیررسمی، بهویژه در سازمانهای بزرگ، نهتنها شایستهسالاری را از بین میبرد، بلکه منجر به تصمیمگیریهای غیرمنطقی، اتلاف منابع و نهایتاً فروپاشی اعتماد کارکنان به سیستم میشود. سازمانی که ساختار غیررسمی آن از ساختار رسمیاش قدرتمندتر باشد، دیر یا زود به یک مجموعه بیاقتدار و بحرانزده تبدیل میشود.
مسئولیت مدیریت منابع انسانی و مدیران ارشد، شناسایی، مهار و اصلاح این شبکههای غیررسمی است. اصلاح فرهنگ سازمانی، تقویت شفافیت، اعمال قاطع قوانین و ایجاد مسیرهای بازخورد رسمی ازجمله ابزارهای مقابله است و البته، غفلت از این موضوع مثل نادیده گرفتن موریانهای است که آرامآرام پایههای سازمان را میخورد؛ بیصدا، اما وحشتناک.
